A. LİDERİN VASIFLARI

Efendimiz’in fetânetinin ayrı bir buudu da, O’nun, karşısına çıkan bütün problemleri -hangi sahaya ait olursa olsun- gayet rahat ve tereyağından kıl çekme kolaylığında çözmesidir ki, bu husus da yine O’nun risâletine şehâdet eden bürhanlardandır.

Başarılı bir idareci ve lider için bazı önemli hususlar vardır. Bunlardan bir kısmını şöyle sıralamamız mümkündür:

1. Liderin sunduğu mesajlardan hiçbiri hayatla zıtlaşmamalı ve o, bu mesajların geçerliliği hususunda, hem bugün, hem de yarınlar adına emin olmalıdır.

Bir insan, gözleriyle gördüğü bir vak’âyı, nasıl hiç çekinmeden ve tereddüt etmeden anlatır, anlatırken de asla yalanlanacağından korkmaz; zira kendinden emindir! Lider de sunduğu mesajlarda aynı duyguyu ve aynı emniyeti taşımalı ve o mesajın doğruluğuna, gözüyle gördüğü bir hâdiseden daha kat’i inanmalıdır. Hattâ, muvaffakiyeti için sadece kendi inancı da kâfi değildir. Aynı zamanda bu mesajın hayatla zıtlaşmaması da gerekmektedir. Yani sunulan mesajlar, hayatın dönen çarkları içinde, tıpkı sırlı kapıların açılıp kapanması gibi onların açılış ve kapanışını kendi hesabına değerlendirmeli ve o kapılara takılmamalıdır.

2. Lider, tebliğinde ısrarlı olmalıdır. Ayrıca o, mesâisini insan yetiştirmeye teksif etmeli, sürekli insan unsuruyla meşgul olmalı ve onun çalışmalarında, kültür her zaman ağırlığını muhafaza etmelidir.

3. Lider, kadrosundaki elemanları çok iyi tanımalıdır. Kimi, neden mes’ûl tutacağını; kimden neyi ve ne ölçüde bekleyeceğini; kime hangi işi tevdî edeceğini çok iyi bilmelidir. Bunun yanında o, plânladığı işlerin seyrini öyle ayarlamalıdır ki, ortadaki insan da, en aksiyoner insan da bu seyrin hızından rahatsızlık duymamalıdır. Ayrıca lider, bugünün işlerini dünden, yarınınkileri de bugünden görmeli ve ona göre plânlamalıdır ki, bugünkü işlerin plânı, yarınkilerin tatbikini aksatmasın. Aksi halde yarının işleri ile bugünün işleri hep birbirinin aleyhinde işler. Evet, hakiki lider, seneler sonrasını dahi bugün, toplumda gelişen hâdiselere göre tesbit etmelidir ki; bugünkü işlerimizi yarınki sürprizler bozmasın.

4. Lider, teb’âsına ait bütün problemleri çözmeye açık olmalıdır. Bu problemler, ferdî, ailevî, idarî, adlî, iktisadî ve içtimaî olabilir. Lider bunların hepsini gayet rahatlıkla çözmelidir.

5. Liderin ortaya attığı teklif, direktif ve prensipler hep tatbik edilebilir cinsten olmalıdır. Başarılı bir lider tatbik edilemeyecek ütopik tekliflerden, her zaman kaçınır. Aynı zamanda o, kendi tekliflerini herkesten önce yaşayan ve ortaya attığı şeylerin en ince teferruatına kadar riâyet eden insandır.

Diğer önemli bir husus da, liderin gayei hayâli olan prensipler, esaslar, zamanla aşınmamalı ve her zaman canlılığını koruyabilmelidir. Öyle ki, her devrin insanı ona müracaat ederken, hayat çeşmesinden kevser içiyor gibi, o düsturları almalı ve onlarda bütün dertlerine derman bulmalıdır. Senelerin, asırların geçmesi bu esasları değiştirmemeli, aksine her geçen zaman onlara daha da yenilik ve revnak kazandırmalıdır.

Başarılı bir liderde aradığımız ve birkaç maddesini saydığımız bu hususlar, bütünüyle ele alındığında, görülür ve müşahede edilir ki, dünyanın en başarılı lideri, fetâneti a’-zâm sahibi Hz. Muhammed Aleyhisselam’dır. Öyle ki bu hükme, bütün peygamberler de dahildir. Zira O, saydığımız vasıfların hepsini, zirvede ele almış, zirvede yakalamış ve zirvede temsil etmiş müstesna ve seçkin bir şahsiyettir. O’nun gibi bir ikinci şahsı göstermek de mümkün değildir.

Zaten, bizim bir îman olarak kabullendiğimiz bu hakikati, bugün batılılar, bilgisayar ve kompüterler vasıtasıyla yeni yeni keşfetmeye -keşifleri, onları ve onlar gibilerini ikna ederse sevinirim- başladılar.

Bazılarına göre sürpriz sayılan bu tesbitin esası şudur: Değişik şahıslar, onları büyük yapan bütün vasıfları, tesbit edilip bir kompütere verilecek.. sonra da namzetlerden hangisinin en büyük olduğu, büyüklük kriterlerine göre ortaya çıkarılacak. İşte uzun çalışmalar neticesinde ve denemeleri tekrar tekrar gözden geçirme sonucunda kompüter ekranları, bir zatın birinciliğini gösteriyordu; o da insanlığın iftihar tablosu Ruh-u Seyyid-i En’âm’dı (sav). Evet, O da bir beşerdi ama, beşer gibi yaşamamıştı. O, en büyük lider, en büyük önder ve en büyük pişdârdı.. ve kendi gibi doğmuş, kendi gibi yaşamıştı.

Şimdi isterseniz, yukarıda mücerret bir fikir vermek için takdim ettiğimiz hususları müşahhas misallerle biraz daha açalım:

1. Efendimiz, insanlığa öyle mesajlar getirmiştir ki bunların hiçbiri hayatla zıtlaşmamış ve hayata ters düşmemiştir. Hem O, söylediği bütün sözlerini kendinden gayet emin olarak söylemiş ve hiçbir zaman tereddüt ve kuşku soluklamamıştır.

Söylediği sözler arasında, arştan ferşe; cennetten cehenneme, ilk insandan kıyamete kadar birçok mes’elenin şerh ve izâhı vardır. Bilhassa ümmetiyle alâkalı hâdiseleri, bazan isimler de vererek, bir bir saymış ve anlatmıştır. Hem de, sanki bir televizyon ekranında seyredip de anlatıyor gibi anlatmış ve hiçbir teşevvüş emaresi göstermemiştir. Evet O, anlattıklarından hep emindi; zira Cenâb-ı Hakk, Kitâb-ı Mübîn ve İmâm-ı Mübîn’i O’nun gözleri önüne sermiş ve büyük ölçüde kaderî bütün levhaları O’na müşahede ettirmiştir.. O, görüyor ve anlatıyordu. Bu itibarla, elbette ki, böyle bir Zât’ın getirdiği prensipler de “ebed-müddet” ömürlü olacaktır.

Sultanü’ş-Şûara Necip Fazıl, ne güzel der:

“Yarın bizim elbet bizimdir,
Gün doğmuş gün batmış, ebed bizimdir.”

Şâirimiz, bu sözleriyle inanmış bir insanın emniyet ve güvenini ifade ediyordu. Bir de bu sözler, Efendimiz’in dâvâsı açısından ele alınınca ayrı bir derinliğe ulaşır. Günler doğup batabilir, yıllar ve asırlâr geçebilir. Ama, Hz. Muhammed Aleyhisselam’ın getirdiği mesajlar ebedlere kadar bâki kalacaktır!

1. O, Emîn ve Kararlıydı

İbn-i İshak (ra) anlatıyor: Kureyş Ebu Talib’e müracaat etti; Efendimiz’le anlaşma yapmak istiyorlardı. Ebu Talib yeğenini çağırdı ve:  “Bunlar Kureyş’in efendileri. Seninle bir anlaşmaya varmak istiyorlar. Sen’den bazı tavizler almak, kendileri de bazı tavizler vermek üzere buraya gelmişler” dedi.

Allah Resûlü kendinden gayet emindi.. ve isteyeceği şeyi de iyi biliyordu. Bu itibarla onlara: “Ben sizden sadece bir tek kelime istiyorum. Onu söylediğinizde bütün Arab’a sahip olacak ve bütün acem size dehâlet için koşacaktır” buyurdu.

Gelenler sevinmişti. Heyecanla: “Canımız sana fedâ, söyle o kelime nedir?” dediler. Allah Resûlü yine aynı vakar ve ciddiyet içinde: ‰«Ó†«?‰ÓÁÓ†«ğ‰«ÒÓ†«‰‰ÒÓÁÔ dedi ve sözlerine devam etti: “Bunu dediğiniz zaman, yakın bir gelecekte Arablara malik olacaksınız ve bütün insanlık pervaz edip size koşacaktır.” 65

Ve koştu da...

Bu necip ve bu soylu millete kadar nice devletler ve nice milletler koştu. Bilhassa hakikate çok erken uyanmış bu millet, tâ onbir asır evvel, Hz. Muhammed (sav)’in bir güneş gibi ufukta tulû ettiğini görünce hiç vakit fevtetmeden hemen O’na koştu. Düşünün ki bir sene içinde, bin çadır birden hem de hiç zorlanmadan müslüman oluyor. Bu samimi koşuşun neticesidir ki o, on asır bu yüce tevhîd da’vasının âfak-ı âlemde bayraktarlığını yaptı. Tıpkı, Resûlullah’ın ilk sancaktarları, Hamzalar, İbni Cahşlar, Mus’ablar, Zübeyrler gibi, o da Himalaya eteklerinden kalkıp geldi.. ve asırlar sürecek bir kavganın bayraktarlığı sorumluluğunu yüklendi. Bir derin rûh ve şuurla hep O’nun müdafaasını yaptı. (Allah (cc) bu necip milleti îmana ve Kur’ân’a hizmet yolunda ilelebet pâyidar eylesin!) Evet, Hz. Muhammed Mustafa(sav), emniyet ve güven içinde, tavizsiz ve hayatla fevkalâde uyumlu mesajlar sunuyordu. Sunarken de bugününden emîn, yarınından emîn.. ve: “Yarın siz bütün Araplara hâkim olacaksınız. Kudsî ev, Ka’be de bütün insanlığın metâfı haline gelecektir” diyor ve zamanı gelince de dedikleri aynen çıkıyordu. Bugün değil sadece Ka’be, O’nun nurlu kabri de bir saygı ifadesi olarak, kudsîlerin metafı olmuştur. Her yıl milyonlarca insan, kelebekler gibi o nûr hâlesinin etrafında pervâz edip uçuşmaktadır. O gün Allah Resûlü bu sözleri söylerken henüz hiçbir emâre mevcut değildi. Evet, bir lider, bir idareci için, sözlerinin emniyet temin etmesi ve söylediği şeylere, önceden kendisinin inanmış olması çok önemlidir.

Hâkim’in Müstedrek’inde naklettiği, Adiy b. Hâtim hâdisesini, daha önce başka bir münasebetle zikretmiştim; müsâadenizle, bu mevzû münasebetiyle bir kere daha hatırlatacağım. Orada söylediğim gibi, Adiy, Hâtim-i Tâi’nin oğludur. Hatim ise cömertliği ile meşhur bir insandı.

İşte bu Adiy, bize şöyle bir hâdise anlatıyor: “Allah Resûlü’yle beraber oturuyordum. İçeriye bir adam girdi. Eşkiyadan şikayet etti: ‘Kervanlar soyuluyor, mallar gasbediliyor. Çapulculuk almış yürümüş ve aynı zamanda, kıtlık, kuraklık ortalığı kasıp kavuruyor her tarafta insanlar açlıktan telef oluyor.’” dedi.

O bu şikayetlerini Allah Resûlü’ne arzederken, Allah Resûlü de bana döndü ve şöyle dedi: “ -Ya Adiy, Sen Hire’yi bilir misin?” Ben: “Hayır, Ya Resûlallah! Oraya hiç gitmedim. Fakat yerini bilirim.” dedim. Allah Resûlü sözüne devamla: “  -Eğer ömrün olursa göreceksin ki çok yakında devesine binmiş bir kadın yapayalnız olarak Hîre’den kalkıp, gelip Kâ’be’yi tavaf edecek.” buyurdu.

Ben içimden “Tay’ eşkiyaları varken, böyle bir yolculuk nasıl gerçekleşebilir ki?” dedim. Ve yine devam etti:“  -Ya Adiy ömrün olursa yine göreceksin! Bir gün Kisra’nın bütün hazineleri benim ümmetimin eline geçecek.” Ben hayretle: “Hürmüz’ün oğlu Kisra’yı mı kasdediyorsun?” diye sordum: “Evet, Hürmüz’ün oğlu Kisra’yı” buyurdu. Ve Adiy sözünü şöyle tamamlıyor: “Allah’a yemin ederim ki, Allah Resûlü’nün o gün dediklerinin hepsini gördüm ve bunlara şahid oldum. Ve bir de âhirete ait birşey söyledi. Ümit ediyor ve inanıyorum ki onu da göreceğim.” 66

İşte Allah Resûlü etrafına topladığı insanlara anlattığı ve sunduğu mesajları böyle fevkalâde bir emniyet ve güven içinde sunuyor ve bunların hiçbirisinde, zerre kadar şüphe ve tereddüt emaresi sezilmiyordu. Zaten, haber verdiği şeyler de mevsimi gelince Allah (cc)’ın inayet ve keremiyle bir bir zuhur ediyordu.

2. Zenginlerin Ayrıcalık İsteği

Bidâyet-i İslâm’da Allah Resûlü’nün çevresinde fakirler vardı. Bunların büyük çoğunluğu da gençlerdi. Küfürde kartlaşmış ve şartlanmış yaşlılar Allah Resûlü’ne karşı sürekli inat ediyorlardı. Vâkıa, ÍӜڌԉÔËÊÓ†·?͆œğÍÊğ†«‰‰ÒÓÁğ†«Ó·ÚËӫëΠ“Allah’ın dinine bölük bölük giriyorlar” (Nasr, 110/2) sırrı zuhûr edince, onlar da Allah Resûlü’nü kabullenme lüzûmunu duydu ve kabullendiler, ama, bidayette O’nun etrafında sadece ve sadece gençler vardı. Hem de fakir gençler!..

Mekke müşriklerinden, kendini büyük kabul edenler, bu durumdan hiç hoşlanmıyorlardı. Sık sık Allah Resûlü’ne müracaat ederek, kendilerine, başka hiç kimsenin ve bilhassa da fakirlerin yani, Bilâllerin, Ammarların, Yâsirlerin, Habbabların gelmeyeceği bir gün ayırmasını istiyorlardı. Onlar eşraftan insanlardı, ayak takımıyla bir arada oturmazlardı(!)67 Belki onlar, o günün cemiyetinde alışılagelmiş bir tavrı talep ettikleri için, bunu gayet mâkûl ve mantıkî bir istek kabul ediyorlardı. Ancak durum hiç de onların tahminleri gibi değildi. Onlar böyle bir teklifin memnunlukla karşılanacağını zannededursunlar, Allah (cc), Habibini uyarıp hazırlamıştı bile!

“Sabah akşam, Rablerinin rızasını isteyerek, O’na yalvaranları kovma. Onların hesabından Sana bir sorumluluk yoktur; Senin hesabından da onlara.. bir sorumluluk yoktur ki, onları kovup zulmedenlerden olasın” (En’am, 6/52).

Sen büyük hesapların adamısın! Yanından fakirleri kovarak, müşriklerin hidayetini ummak gibi küçük hesaplara giremezsin. Zira bu zulümdür.. ve sen zulümden çok uzaksın! Evet, sırf müşrikler hoşnut olsun diye fakirleri uzaklaştırmak, en büyük zulümdü.. ve Allah, o en büyük adalet insanını tâ baştan garantiye almıştı.

Bu önemli mevzu, bir kez de Kehf sûresinde ele alınıp incelenir:  “Sabah akşam Rablerinin rızasını dileyerek, O’na yalvaranlarla beraber sen de sabret. Dünya hayatının güzelliklerini isteyerek gözlerini o kimselerden ayırma. Bizi anmasını kendisine unutturduğumuz ve işinde aşırı giderek hevesine uyan kimseye zinhar uyma!” (Kehf, 18/28).

Kur’ân O’na şöyle diyordu:

Sabah akşam davâda, düşüncede, duyguda “Allah” deyip, inleyenlerle beraber ol; ve gözünü başkalarına dikme! Onlarla otur onlarla kalk! Çünkü Allah (cc)’ın rahmeti onlarla beraberdir. Gözünü sakın onlardan ayırma. İhtimal, Allah (cc) insanlığa rahmet ederken, Ammar’a bakar rahmet eder.. Yâsir’e bakar rahmet eder.. Küçük Ali’ye bakar rahmet eder.. Habbab’a bakar merhamet eder ve İbni Mes’ûd’a bakar merhamet eder. Onlar yeryüzünde Allah (cc)’ın matmah-ı nazarıdır. Onlar belâ ve musibetleri defeden paratonerler gibidirler. Sen de onlarla bulunmaya bak! Kur’ân bunları öyle bir dönemde söylüyor ki, Allah Resûlü’nün etrafında bu üç-beş fakirden başka kimse yoktur. Ama O, bu dönemde bile gelecekten fevkalâde emin.. herkesin hatta o mütemerrid, o Firavun insanların bile, pek çoğunun yumuşayıp İslâm’la kucaklaşacaklarına ve Kur’ân’ı kabullenip başlarına tâç yapacaklarına inanır. Bu itibarla, nasıl olsa gelecekler adına, şimdi yanındakilerini niye kovsun ki!

Hem Allah Resûlü onları nasıl yanından uzaklaştırabilirdi ki, bizzat kendisi şöyle buyurmaktadır: “Cennet şu üç insana müştaktır. Ali, Selman ve Ammar...” 68

Evet, herkes cennete müştak iken, cennet onlara müştak.. âşıkın ma’şuka, gözlerin cemale, vicdanların rü’yete, kalbin müşâhedeye iştiyakla dolu olduğu gibi müştak...

İki Cihan Serveri, etrafını alan bu ilk kadronun, bu fakir insanların bir gün cihan çapında bir inkılâp yapacak kadro olduğunu daha işin başında biliyor ve attığı her adımı ona göre atıyordu. Dünyanın şarkının da garbının da bir gün mutlaka O’nun getirdiği hakikatlara teslim olacağından zerre kadar şüphesi yoktu.. Cenâb-ı Hakk’ın va’dinden emindi ve itmi’nan içindeydi.

Müşriklerin isteklerini reddetti. Onlara iltifat bile etmedi. Bu zayıf ve fakir insanlara gözünün bebeği gibi baktı ve onları, insibağ köpüklü huzûrunun şerefli mukimleri olarak hep aziz tuttu.

3. İnsan Unsuru İhmal Edilemez

Allah Resûlü, hayat-ı seniyyelerinde insan unsurunu hiçbir zaman ihmal etmemiştir. Hatta insanların bir kısmını cepheye gönderirken düşünce, fikir ve ilim hayatı itibariyle fakirliğe düşmemek için, insan, ilim ve kültür mevzuları, gündemde o mualla yerlerini hep korudular. Başka türlü de olamazdı; zira Kur’ân-ı Kerim O’na şöyle ferman ediyordu:  toptan savaşa çıkmamalıdır. Her topluluktan bir taifenin dini iyi öğrenmek ve milletlerini geri döndüklerinde uyarmak üzere geri kalmaları gerekmez mi ki, ta böylece, yanlışlıklara düşmekten sakınmış olsunlar” (Tevbe, 9/122).

Evet, mü’minler cihad ederken dahi arkada bir zümre kalmalı ve dini öğrenmelidir ki, diğerleri dönünce de onlara dini öğretsinler. Evet, cihad farz-ı ayın olduğu zaman bile, sizin ilim ve kültür yuvalarınızın kapıları sonuna kadar açık olmalıdır. Eğer, her tarafı düşmanın sardığı o devrede, ilim irfan yuvaları kapatılır ve herkes cepheye gönderilirse, maddî cihad kazanılsa bile, ilim ve kültür adına çok şey kaybedilmiş olur. Onun için İslâm, böyle fevkalâde durumlarda bile, bir kısım insanların cepheye gitmeyip ilim ve kültür adına çalışma yapmalarını emretmektedir. Demek ki Allah Rasûlü, ilim ve kültür seferberliğini en kritik dönemde dahi ihmal etmemiş.. cepheye gitmeyenler, doğrudan doğruya kendilerini ilme vermiş; gidenlere de, arkada kalanların garantisi verilmiş. Daha önce de temas ettiğimiz gibi işin başında, okuma-yazma bilen parmak sayısına ulaşmıyorken, yirmi sene sonra okuma yazma bilmeyen tek insan kalmamıştı. Böyle bir netice ise, ancak Allah Resûlü’nün bu sahadaki gayret ve çalışmalarıyla elde edilebilmişti.

Evet O, hiçbir zaman insan unsurunu ihmal etmemiş ve fertlerin her yönüyle sağlıklı yetişmesini, milletin sağlıklı yetişmesini bilmiş.. öğretmiş, öğretilmesini emretmiş.. nazarî şeyleri pratiğe dökmüş.. ve bizzat kendisi de bir muallim gibi talebe yetiştirmiş.. ve ölü bir dünyada, ölü yığınlar içinde bir ilim ve îman toplumu inşa etmişti.

İlk münşî ve mimardan sonra, toplum kendi idarecilerini artık kendi içinden çıkarır ki, bu evvelkisine karıştırılmamalıdır.

Evet; ilme, düşünceye ve tekniğe açık bir toplum, kendisi gibi insanlar tarafından idare edilir ve bu insanlar daima toplumun özü ve kaymağı hükmündedir. Sütün kaymağı yine süt olacağı gibi, altta kaynayan ilim, düşünce ve teknik olursa üstte de bunlara ait kaymaklar olacaktır. Allah Resûlü, bu hususu da gayet veciz ifade etmiş ve: “Nasıl olursanız, öyle idare edilirsiniz” 69 buyurmuştur.

4. Bir Ülke Yetişmiş İnsanlarıyla Ma’murdur

İnsan unsuruyla ilgilenmeyi emir ve teşvik eden birçok âyet-i kerime vardır. Bunların hepsine bakılabilse, İslâm dininin insana verdiği önem ve ehemmiyet daha iyi anlaşılır. Ancak biz, bu mevzuu işlemeyi, şimdilik düşünmediğimiz için sadece fikir verme maksadıyla, bir-iki âyete temas edip geçeceğiz:  “İçinizde, iyiye çağıran, doğruluğu emreden ve fenalıktan meneden bir cemaat olsun. İşte başarıya ulaşanlar yalnız onlardır” (Âl-i İmran, 3/104).

“Siz insanlar arasında en hayırlı ümmetsiniz. İyiliği emreder, kötülüğü meneder ve tam olarak Allah’a inanırsınız” (Âl-i İmran, 3/110)..

Bu ve benzeri âyetler, İslâm’ın insana ve ilme verdiği ehemmiyeti göstermesi bakımından fevkalâde mâ’nidardır.

İslâm; kalb, ruh, his, duygu ve düşünceyi en iyi şekilde ve dengeli ele almış ve onları yaratılış gayelerine yönlendirmiştir. Ne ihmal, ne de dengesizlik.. bu duyguların bütünüyle seyahat.. ve hepsiyle varlığın perde arkasını müşahede.. Allah Resûlü de bunu, hayat-ı seniyyelerinde hiç mi hiç ihmal etmemiştir.. bu bir rehber için çok önemlidir. Nice rehberler vardır ki, ellerinin altındaki insan ve imkânlarla zafer bekledikleri yerde fiyasko ile karşı karşıya kalırlar. Daha doğrusu zafer kuşağında bir türlü falsolardan kurtulamazlar. Kitle ruh haletinden istifade edip milleti sokağa dökenler, belki onun hissini değerlendiriyorlardır. Ama, süreklilik isteyen işlerde bu hiç de önemli değildir. Zaten, Allah Resûlü de bir his ve heyecanla insanları arkasında toplamayı hiç mi hiç düşünmemiştir. Çünkü böyle bir hisle toplananlar, başka bir hisle de dağılıp gider ve onu yapayalnız bırakırlar. Oysa ki Allah Resûlü’nün etrafındaki insanlar en ağır, en acı zamanlarda bile O’nu bırakmamışlardır. Bırakmak şöyle dursun, O’nun uğrunda ölmeyi hayatlarının gayesi bilmiş ve şehid olmayı canlarının bedeli ve gayesi saymışlardır. Diğer duyguların teker teker kullanılması, daha doğrusu istismarı da böyledir. Sadede dönüyoruz; evet, bir ülke, eğer ma’mur ise, o, insanlarıyla ma’murdur ki, Hz. Muhammed Mustafa(sav) da bunu yapmıştır. Dünyanın çeşitli yerlerine gönderdiği insanların, gittikleri yerlerde, devleti ve milletleri idare etmede, hatta mektep ve medreseler açmada hiçbir falso ve fiyasko ile karşılaşmamaları gösteriyor ki, Allah Resûlü, arkasına aldığı insanları çok iyi yetiştirmiş ve her şeyin üstünde insana önem vermiştir...